magis animarum jactura immineret, remedium nisi adhibere velitis, ignorare non posse arbitror.  Haec una res—­quod Deo teste et in Regis oraculo affirmamus—­nos impulit ut per legatos doctissimorum per totum orbem Christianum theologorum sententias exquireremus et Romani Pontificis legatum verum atque aequum judicium de tanta causa laturum ut tranquilla deinceps et interga conscientia in conjugio licito vivere possimus accerseremus.  In quo si ex sacris litteris hoc quo viginti jam fere annis gavisi sumus matrimonium jure divino permissum esse manifeste liquidoque constabit, non modo ob conscientiae tranquillitatem, verum etiam ob amabiles mores virtutesque quibus regina praedita et ornata est, nihil optatius nihilque jucundius accidere nobis potest.  Nam praeterquam quod regali atque nobili genere prognata est, tanta praeterea comitate et obsequio conjugali tum caeteris animi morumque ornamentis quae nobilitatem illustrant omnes foeminas his viginti annis sic mihi anteire visa est ut si a conjugio liber essem ac solutus, si jure divino liceret, hanc solam prae caeteris foeminis stabili mihi jure ac foedere matrimoniali conjungerem.  Si vero in hoc judicio matrimonium nostrum jure divino prohibitum, ideoque ab initio nullum irritumque fuisse pronuncietur, infelix hic meus casus multis lacrimis lugendus ac deplorandus erit.  Non modo quod a tam illustris et amabilis mulieris consuetudine et consortio divertendum sit, sed multo magis quod specie ad similitudinem veri conjugii decepti in amplexibus plusquam fornicariis tam multos annos trivimus nulla legitima prognata nobis sobole quae nobis mortuis hujus inclyti regni hereditatem capessat.

Hae nostrae curae istaeque solicitudines sunt quae mentem atque conscientiam nostram dies noctesque torquent et excurciant, quibus auferendis et profligandis remedium ex hac legatione et judicio opportunum quaerimus.  Ideoque vos quorum virtuti atque fidei multum attribuimus rogamus ut certum atque genuinum nostrum de hac re sensum quem ex nostro sermone percepistis populo declaretis:  eumque excitetis ut nobiscum una oraret ut ad conscientiae nostrae pacem atque tranquillitatem in hoc judicio veritas multis jam annis tenebris involuta tandem patefiat.  —­WILKINS’S Concilia, vol. iii. p. 714.

[163] HALL, Letters of the Bishop of Bayonne, LEGRAND, vol. iii.

[164] LEGRAND, vol. iii.

[165] Ibid. vol. iii. pp. 232, 3.

[166] State Papers, vol. vii. p. 120; Ibid. p. 186.

[167] BURNET’S Collectanea, p. 41.

[168] State Papers, vol. vii. p. 193.

[169] The Emperor could as little trust Clement as the English, and to the last moment could not tell how he would act.

“Il me semble,” wrote Inigo di Mendoza to Charles on the 17th of June, 1529,—­“il me semble que Sa Saintete differe autant qu’il peut ce qu’ auparavant il avoit promis, et je crains qu’il n’ait ordonne aux legatz ce qui jusques a present avoit reste en suspens qu’ils procedent par la premiere commission.  Ce qui faisant votre Majeste peut tenir la Reine autant que condamne.”—­MS. Archives at Brussels.